Charles Dickens, Pickwick Papers. deel 2

Wat absoluut een originele vondst is in de Pickwick Papers: dit is in wezen een picareske roman, zoals voor hem Smollett of Fielding die schreven: een avonturenroman over een rondreizende held. Alleen: Dickens maakt van hem een corpulente oude heer op leeftijd, waar het voorheen altijd jonge mannen waren die de avonturen beleefden. Dit heeft iets absoluut ontwapenends! In die zin is hij de voorloper van die andere onwaarschijnlijke held van middelbare leeftijd, die zich over alles verwonderend voortbeweegt, niet door de straten van Londen, maar van Dublin: James Joyce’s Leopold Bloom uit Ulysses, één van mijn absolute favorieten onder de romanpersonages.

Pickwick papers is een idylle en de figuren die haar bevolken hebben iets mythisch. Alle gevaren die Pickwick bedreigen zijn niet helemáál serieus te nemen en de manier waarop Sam Weller die steeds weer het hoofd biedt heeft iets onwaarschijnlijks, zoals dat alleen in een mythische sprookjeswereld als deze voor kan komen. Maar de idylle is geen Paradijs. Als Pickwick in Fleet Prison geïnterneerd wordt, raakt het verhaal werkelijk aan de schaduwkanten van het leven.

Eén van de hoogtepunten van het boek is het proces dat tot zijn arrestatie leidt: de Bardell vs Pickwick rechtzaak. Mrs. Bardell is Pickwicks hospita, die hem beschuldigt van het verbreken van een huwelijksbelofte; zij eist daarvoor een schadevergoeding. Hoewel de beschuldiging absurd is, wordt haar eis toch toegewezen; Pickwick echter, terecht overtuigd van zijn onschuld, stelt resoluut ‘not one halfpenny’ te zullen betalen en roept daarmee gevangenisstraf over zichzelf af, die hij bereid is ‘with perfect cheerfulness and content of heart’ te aanvaarden.

Dit is een voorbeeld van hoe Dickens zijn eigen ervaringen, in dit geval als rechtbankverslaggever,  gebruikt in zijn werk. Hij had een uitgebreid verslag geschreven van een zaak die veel stof had doen opwaaien: de echtgenoot van ene Lady Catherine Norton had een rechtzaak aangespannen tegen de voormalige premier Lord Melbourne en hem ervan beschuldigd een affaire met zijn vrouw te hebben gehad. Wat Dickens vooral trof was de absurd vijandige toon in de ondervraging door de aanklagers; in het boek inspireert Norton vs Melbourne de zaak Bardell vs Pickwick. En het is allemaal daar: de trucs van de eisende partij die inspeelt op de sentimenten van de juryleden, het pathetische betoog van de aanklager, Sergeant Buzfuz, die onaanzielijke details opblaast tot halsmisdrijven, de onverschilligheid van de jury, de vooringenomenheid van de rechter, ‘a most particularly short man, and so fat that he seemed all face and waistcoat’.

Je zou het hilarisch (en het relaas van Sergeant Buzfuz, die een paar onbeduidende briefjes van Pickwick opblaast tot essentieel bewijs van zijn schuld, is dat wel degelijk) noemen als het niet tegelijkertijd zo verschrikkelijk was. Dit is de humorist Dickens op zijn best die een lach laat opklinken met daarachter een oprecht gevoelde ernst. De instituties kunnen goede, fatsoenlijke mensen tot stof vermalen; de humor die Dickens daarop loslaat is zowel veroordelend, medelevend als bevrijdend. Het wijst de veroordeelde, de gevangene, op een ander leven, vitaal en menselijk, aan de andere kant van de muren van gevangenis of rechtzaal, maar doet tegelijkertijd de duisternis en de pijn, die er ook altijd zijn, meeklinken. Het is de humor van iemand die de hier getoonde onrechtvaardigheid zo absurd vindt dat hij er komedie van kan maken, zonder het schrijnende ervan te negeren.

Het verslag van het proces is de aanleiding tot het beste deel van het boek, want hier raken we aan thema’s die Dickens na aan het hart gaan en die centraal zouden worden in zijn latere werk: het rechtssysteem en de onschuldige slachtoffers die het maakt; de onrechtvaardigheid van de gevangenissen voor schuldenaars (debtor’s prisons, de Marshalsea en de Fleet).
Pickwick Papers is wellicht de allergrappigste Dickens roman, maar de scènes in de gevangenis laten ook een grimmige kant zien.
Het is ook hier dat de roman het frivole avonturieren, in elk geval tijdelijk, achter zich laat en een tot dan toe ongekende diepte krijgt.

Hoewel het vanaf het begin eigenlijk al wel duidelijk is, dat Pickwicks opsluiting een tijdelijke affaire is, kan Dickens het lijden van diens mede-gevangenen niet simpelweg negeren:
“The iron teeth of confinement and privation had been slowly filing him down for twenty years”, wordt over één van de gevangenen gezegd; van die aangrijpende details: de man heeft ‘sunken teeth’ en een ‘restless, eager eye”. In dit soort scènes straalt de grootheid van de latere Dickens door.
Of de beschrijving van een “lean and haggard woman – a prisoner’s wife – who was watering the wretched stump of a dried up, withered plant, which, it was plain to see, could never send forth a green leaf again” – symboliek die de doodsheid en uitzichtloosheid van deze levens bij uitstek verbeeldt.
De realiteit heeft zijn intrede gedaan in de idylle; Dickens’ enige optie is om Pickwick weer uit de gevangenis te krijgen. Hij maakt zijn weg naar de uitgang, handenschuddend te midden van de menigte die hem uitgeleide doet, toonbeeld van medeleven en goedhartigheid in deze plek van lijden en ellende.

Dit is ook het moment dat we de absolute grootheid van Pickwick te zien krijgen: de vrouw én de man die hem het meest kwaad hebben gedaan, Pickwicks grote tegenstrever Jingle en de vrouw die hem op valse beschuldigingen in de gevangenis deed belanden, Mrs. Bardell, zijn ook achter de tralies beland. Hoewel hij alle reden heeft zich te vergenoegen over hun arrestatie en hen daar achter te laten, ontfermt hij zich over beiden en weet hen vrij te krijgen. Pickwick’s finest hour.

Mijn Penguin editie van de roman heeft de originele illustraties van Phiz (Hablot K. Browne), de illustrator die werd ingebracht nadat de oorspronkelijke tekenaar, Seymour, zich na enkele edities van het leven had beroofd. Het is voor het nageslacht een geluk bij een groot ongeluk, want geen enkele tekenaar heeft de Dickens sfeer zo goed weten te verbeelden als Phiz (de illustraties bij dit Pickwick Papers blog zijn allemaal van hem): hij geeft de romanfiguren precies het juiste uiterlijk mee, met de goede mate van overdrijving. Het personage Pickwick dat we nu allemaal voor ogen hebben, met zijn dikke buik en zijn brilletje (Seymour had hem getekend als een lange magere man), is getekend en gecreëerd door Phiz. Zijn bijdrage heeft een duidelijke meerwaarde.

Het boek eindigt als Pickwick een huis heeft genomen in de regio Dulwich. Maar eigenlijk is het geen echt einde. Het boek stopt omdat het nu eenmaal ergens stoppen moet, maar je hebt eigenlijk niet het idee dat de stroom avonturen hier ten einde komt.
Het eigenlijke verhaal eindigt op een wijze die het positieve karakter van het boek volledig tot uiting brengt:
“Let us leave our old friend in one of those moments of unmixed happiness, of which, if we seek them, there are ever some to cheer our transitory existence here. There are dark shadows on the earth, but its lights are stronger in the contrast”.

Wat nog volgt is zo’n korte, typisch 19^e eeuwse epiloog, waarin uit de doeken wordt gedaan, hoe het de belangrijkste personages verder vergaat. En tenslotte zien we Mr. Pickwick op hoge leeftijd, te oud en zwak om nog rond te reizen, luisterend naar Sam die hem voorleest.
En de laatste zin van het boek:
“On this, as on all their occasions, he is invariably attended by the faithful Sam, between whom and his master there exists a steady and reciprocal agreement, which nothing but death can terminate”.

Maar tijdgenoten die het feuilleton gevolgd hadden, moeten het gevoel hebben gehad dat hij nooit zou sterven, dat je de man bij eeen wandeling door Londen, of waar dan ook op het Engelse platteland, zo maar tegen zou kunnen komen in zijn pandjesjas en maillot. Ook buiten de roman leeft hij verder...